In de eerste plaats is de Ayurveda een natuurgeneeskunde. Zij heeft haar wortels in het oude India en draagt dus ook een duidelijk cultureel stempel. Maar zij is voor ieder mens geschikt, want ze is niet gebonden aan godsdiensten, geloofsstelsels of stromingen. 

Haar naam bestaat in feite uit twee woorden: ‘ayus’, het Sanskriet zelfstandig naamwoord voor ‘leven’ welke, wanneer ze verbonden wordt met een nieuw woord, ‘ayur’ wordt; ‘veda’ betekent kennis, inzicht, weten. Je kunt dus zeggen: kennis van of inzicht in het leven. Dat maakt van de Ayurveda ook een levenskunst. Haar boodschap zou eigenlijk in één kernzin samengevat kunnen worden: ‘weet wie je bent’.
In India is de Ayurveda een uitgebreid toegepaste geneeskunde, erkend door de overheid en onderwezen op universiteiten en in studiecentra. Het is ook heel gewoon naar de Ayurvedische vaidya (Ayurvedisch arts) te gaan. Wat wij reguliere geneeskunde noemen heet daar ‘westerse geneeskunde’. In India staat de westerse geneeskunde op opvallend hoog niveau. Deze wordt door de Indiase overheid méér gesubsidieerd dan de Ayurveda, blijkbaar om in een goed blaadje te kunnen staan bij haar westerse collega’s. De universitair geschoolde Ayurvedisch arts heeft ook een voldoende pakket allopatische kennis in bezit. In de binnenlanden werken vaak de inheemse Ayurvedische dokters die weinig tot totaal geen allopatische kennis hebben. Zij zijn vaak gespecialiseerd in één of twee ziekten; hun specialisatie gaat zóver dat zelfs westerse artsen hun verbazing doen blijken over de verbluffende resultaten die deze inheemse dokters halen. De westerse hulpzoeker zij echter gewaarschuwd: heeft men door dat er gezocht wordt naar een genezer dan is de kans niet klein dat deze zoeker benaderd wordt door sluwe malafide bemiddelaars die de zoeker naar een op geld beluste kwakzalver doorsluizen, en die zijn er in India op grote schaal! Laat je daarom alleen adviseren door mensen die je kent en die je echt kan vertrouwen. De gedecentraliseerde Indiase overheid doet zeer haar best om het kaf van het koren te scheiden maar in een land met meer dan duizend miljoen inwoners is dat niet eenvoudig. Overigens: enig zoeken laat je al gauw zien waar de uitstekende en met goede naam bekend staande, eerlijke Ayurvedische gezondheidscentra zijn.

De Ayurveda dankt haar populariteit aan de wijze waarop zij de mens benadert: niet als een ‘drager van een bepaalde ziekte’, maar als een totaal en volledig mens, in wie een ziekte heeft toegeslagen mede vanwege een storing in zijn constitutie.  De vaidya zal dan ook allereerst een nauwkeurige diagnose stellen met behulp van een pols-, tong- of oogonderzoek, waarbij het polsonderzoek meestal de voorkeur heeft.

Jij hebt een volstrekt unieke persoonlijkheid; al jouw geluk, maar ook al jouw pijn en lijden is onvergelijkbaar met die van anderen. Je reguliere dokter ziet wel je pijn maar niet altijd je persoon. Je pijn kan je eenzaam maken, of je die nu deelt met lotgenoten of niet en of je nou met zorg omringd bent of niet. Misschien is je pijn volkomen onzichtbaar door de reguliere microscoop; toch lijdt je en zoek je naar een herkenning en daarmee een erkenning.

De Ayurveda gaat er van uit dat er een groot aantal elementen (Mahabhuta) zijn die ons hele lichaam besturen, van orgaanstelsel tot individuele cel.

Teneinde deze elementen te bestuderen zijn er een vijftal van geselecteerd die in de loop der lange eeuwen in de hele wereld bekend zijn geworden als de begrippen aarde, water, vuur, lucht en ether. Niet in alle culturen zijn die bekend; zo kent de Chinese geneeskunde de variaties hout en metaal op de begrippen lucht en ether, en kent de westerse geneeskunde geen ether. Overigens is ‘ether’ een ongelukkige vertaling van het oorspronkelijk Sanskriet ‘akasha’. Dit woord is namelijk niet eenvoudig te vertalen. Sommige schrijvers vertalen het met ‘ruimte’ maar ook dat is geen gelukkige vertaling. Vaidya Robert Swami Persaud heeft in zijn laatste boek ‘Ayurveda’ van de serie Kort & Goed (uitgegeven door Servire Z&K, Utrecht) daarom als eerste het begrip ‘sfeer’ geïntroduceerd als betere vertaling van ‘akasha’. Sfeer kun je ervaren, maar niet verpakken. Je kunt het voelen, maar niet meenemen; alleen sfeer benadert de subtiliteit wat met akasha bedoeld wordt.

Via een nauwkeurig onderzoek komt de ervaren vaidya te weten hóe jouw persoonlijke elementen aarde, water, vuur, lucht en sfeer zich tot elkaar verhouden. In veel gevallen is die verhouding redelijk tot slecht. Natuurlijk zijn er ook heel goede verhoudingen, maar die zijn in de minderheid. Ben je helemaal niet ziek, dan kunnen er wel zekere kwetsbaarheden bestaan waar je rekening mee moet houden.

Bijvoorbeeld: een mevrouw van in de dertig voelt zich redelijk gezond maar bezoekt uit nieuwsgierigheid naar haar type een vaidya. Deze ontdekt dat haar luchtkwaliteiten een tikkeltje aan de te hoge kant zijn. Juist door zo’n uitleg kan deze mevrouw zelfs de kleine, naar haar mening onbelangrijke maar soms toch wel lastige kwaaltjes een verklaring geven. Dat komt omdat de vaidya een relatie legt tussen die kwaaltjes (af en toe obstipatie, kouwelijkheid, slechte slaap) en  bepaalde voeding die ze beter kan laten staan (bijvoorbeeld appels, rauwkost enz.)

Veel patiënten met ernstige klachten die zich niet begrepen voelen door hun arts of specialist, brengen een bezoek aan de vaidya om hun klacht nu eens dieper én breder te bekijken. Ook nu weer onderzoekt de vaidya deze patiënt met als als doel zijn constitutie te analyseren. De ziekte wordt nu niet geanalyseerd, maar haar oorzaken! Dat wil zeggen de zwakheden binnen het constitutioneel systeem (dehaprakriti) van de patiënt die tot de ziekte geleid hebben.

Vervolgens wordt op grond van die bevinding een helder voedingadvies verstrekt teneinde die zwakheid aan te pakken. Dit advies wordt vergezeld van Ayurvedische medicijnen die allen uit geneeskrachtige kruiden zijn samengesteld. Chronische, ongeneeslijke ziekten, zoals reumatoïde arthritis in een verre fase of vormen van gewrichtsslijtage (arthrose) of multiple sclerose enz. enz. worden vertraagd in hun progressie, dat wil zeggen dat dankzij de juiste voeding en eventueel andere behandelingen, waarover later meer, de verergering van de ziekte wordt vertraagd of gestopt. Wie zich goed gedisciplineerd aan het plan houdt merkt zelfs verlichting van zijn klachten en daardoor vaak een beter functioneren van lichaam en geest.